Μερικά κοινά βότανα:
Ο βασιλικός, ο κόλιανδρος και ο άνηθος είναι φυτά μονοετή. Ο μαϊντανός είναι διετές φυτό και ανθοφορεί το δεύτερο χρόνο καλλιέργειας.

Τα άνθη του βασιλικού επικονιάζονται από τα έντομα και διαφορετικές ποικιλίες που ανθίζουν σε ακτίνα 4 μέτρων μπορεί να διασταυρωθούν. Σε κλίμακα κήπου, εάν θέλετε να καλλιεργήσετε διαφορετικούς τύπους βασιλικού, θα πρέπει να αφαιρείτε τους μίσχους από όλες τις ποικιλίες εκτός από εκείνη που θα καλλιεργήσετε για τους σπόρους. Μόλις εμφανιστούν αρκετές κορφάδες και τα λουλούδια αρχίσουν να μαραίνονται, σημάνετε τις κορφάδες από τις οποίες θα πάρετε σπόρους για φύλαξη. Υστερα από αυτό αφήστε και τις υπόλοιπες ποικιλίες να ανθίσουν. Οι σπόροι είναι έτοιμοι για συγκομιδή όταν οι κορφάδες γίνουν καφέ και τελείως στεγνές. Μην σας απασχολεί το αν θα πέσουν οι σπόροι – είναι στερεωμένοι γερά και μάλλον θα χρειαστεί αρκετό τρίψιμο ώστε να τους απομακρύνετε από τις ξερές κορφάδες.

Οσον αφορά στον κόλιανδρο και τον άνηθο, προκειμένου να πάρετε τον καλύτερο σπόρο για σπορά στα χρόνια που θα έρθουν, θα πρέπει να τραβήξετε και να απομακρύνετε τα πρώτα άνθη που θα ξεπεταχτούν πρώιμα και να αποθηκεύσετε μόνο τους σπόρους από τα φυτά που θα δώσουν πολλά φύλλα και θα ανθοφορήσουν με καθυστέρηση. Το καλύτερο είναι να μαζέψετε για αποθήκευση σπόρους από σπορά που θα γίνει στις αρχές του καλοκαιριού, ώστε να έχουν οι σπόροι το χρόνο να ωριμάσουν και να στεγνώσουν επάνω στο φυτό. Μαζέψτε το σπόρο μόλις γίνει καφέ και στεγνώσει, γιατί έχει την τάση να πέφτει από τις κορφάδες. Τρίψτε τις κορφάδες μεταξύ τους πάνω από ένα δοχείο για να ελευθερώσετε τους σπόρους. Ο σπόρος του άνηθου συνήθως βγαίνει καθαρός. Ο σπόρος του κόλιανδρου έχει περισσότερο φλοιό αλλά μπορείτε να τον καθαρίσετε για χρήση στην κουζίνα, ρίχνοντας τον προσεκτικά από το ένα δοχείο στο άλλο.

Για να αποθηκεύσετε σπόρους μαϊντανού θα πρέπει να ξεχειμωνιάσετε τουλάχιστον δύο-τρία φυτά. Στις θερμότερες περιοχές θα πρέπει να κάνετε παχιά εδαφοκάλυψη με άχυρο, ή να καλύψετε τα φυτά με ένα πλαίσιο, αλλιώς θα πρέπει να καλλιεργήσετε μερικά φυτά μέσα σε θερμοκήπιο ή τούνελ πολυαιθυλενίου. Την ερχόμενη άνοιξη τα φυτά θα ανθίσουν και θα παράγουν σπόρους. Οι ποικιλίες με επίπεδα και κατσαρά φύλλα θα διασταυρωθούν, αφού τα λουλούδια τους επικονιάζονται από τα έντομα. Για αυτό το λόγο θα πρέπει να καλλιεργείτε μόνο μια ποικιλία τη φορά για σπόρο. Μαζέψτε τους σπόρους από όσες κορφάδες είναι καφέ και στεγνές, γιατί οι σπόροι πέφτουν μόλις ωριμάσουν.

Μπρόκολα, κατσαρά λάχανα και λάχανα
Τα μπρόκολα, τα λάχανα, τα κουνουπίδια, το μπρόκολο calabrese, τα κοκκινολάχανα και τα λαχανάκια Βρυξελλών αποτελούν μέλη της ίδιας οικογένειας (Brassicaoleraceae – κράμβη η λαχανώδης) και όλα διασταυρώνονται μεταξύ τους. Δεν θα διασταυρωθούν με γογγύλια, Σουηδικά γογγύλια, τις ποικιλίες λαχανοειδών brassica της Απω Αναταλής και τις βρούβες. Επιπλέον, είναι κατά βάση αυτοασύμβατα, το οποίο σημαίνει ότι προκειμένου να παραχθεί σπόρος θα πρέπει να γίνει σταυρωτή επικονίαση με τα έντομα να μεταφέρουν γύρη από το άνθος του ενός φυτού στο άλλο. Για το λόγο αυτό, δε μπορείτε να καλλιεργήσετε μπρόκολα ή λάχανα για σποροκαλλιέργεια σε κλωβό προστασίας ώστε να αποφύγετε την επικονίαση από τα έντομα.

Με την προϋπόθεση ότι αποθηκεύετε σπόρους από ένα μόνο μέλος της οικογένειας σε μια χρονιά, μπορείτε να καλλιεργείτε όσα λαχανώδη επιθυμείτε χωρίς πρόβλημα, εφόσον δεν τα αφήνετε να ανθίσουν.

Για να επιτύχετε απόλυτη καθαρότητα στο σπόρο, σιγουρευτείτε πως δεν ανθίζουν άλλα λαχανώδη σε ακτίνα 1500 μέτρων από τον κήπο σας. Στην πράξη οι φράχτες, τα δέντρα και οι καλλιέργειες με μεγάλο ύψος αποτελούν εμπόδιο για τα ιπτάμενα έντομα, οπότε από τη στιγμή που δεν έχετε άμεσους γείτονες με καλλιέργειες λαχανοειδών στον κήπο τους θα αντιμετωπίσετε ελάχιστα προβλήματα διασταυρώσεων. Για να διευκολύνετε περισσότερο τις εργασίες των εντόμων στα φυτά που σποροκαλλιεργείτε, σιγουρευτείτε ότι φυτεύετε τα φυτά αυτά σε τετράγωνα και όχι σε σειρές. Οι μέλισσες κινούνται πιο εύκολα από το ένα φυτό στο άλλο, δεν πετάνε σε άλλα μακρύτερα σημεία.

Να κρατάτε τουλάχιστον έξι φυτά για σποροκαλλιέργεια, το ιδεώδες θα ήταν και πιο πολλά. Αφαιρέστε όσα αποτελούν φτωχό δείγμα, μη αντιπροσωπευτικό της ποικιλίας. Αυτά μπορείτε να τα καταναλώσετε, εφόσον δεν τα αφήσετε να ανθίσουν.

Ολα τα λαχανώδη της οικογένειας brassica, θα πετάξουν ένα ψιλό μίσχο που καλύπτεται από πολλά μικρά κίτρινα άνθη. Αυτά αργότερα θα σχηματίσουν λεπτούς λοβούς, αρχικά πράσινους και μετά, όσο ωριμάζουν και στεγνώνουν, στο χρώμα του άχυρου. Μόλις αρχίσουν να στεγνώνουν, να τους κοιτάζετε συχνά επειδή μπορεί να ανοίξουν και να πέσει ο σπόρος. Είναι καλύτερα να κόβετε ολόκληρο το φυτό και να το αφήνετε να ωριμάσει τελείως σε εσωτερικό χώρο, πάνω σε κάποιο πανί. Μόλις στεγνώσουν καλά, οι σπόροι θα εξέρχονται εύκολα από το λοβό. Ο πιο εύκολος τρόπος είναι είναι ποδοπατώντας τα φυτά σε ένα μεγάλο πανί και κοσκινίζοντας τα υπολείματα.

Ακόμα και λίγα φυτά θα δώσουν πολλούς σπόρους, οι οποίοι θα διατηρηθούν καλά μέχρι και πέντε χρόνια εφόσον αποθηκευθούν σε δροσερό και στεγνό σημείο.
Γογγύλια και λαχανώδη της Απω Ανατολής

Η Ιαπωνική μουστάρδα, το Κινέζικο λάχανο, το tatsoi και το mibuna (ΣτΜ: πρόκειται για λαχανώδη ενδημούν στην ανατολική Ασία, ιδιαίτερα στην Ιαπωνία) αποτελούν υπο-ποικιλίες της οικογένειας brassicarapa, όπως και τα γογγύλια. Αυτό σημαίνει πως διασταυρώνονται μεταξύ τους ή με τα γογγύλια σε ανθοφορία, αλλά δε θα διασταυρωθούν με μπρόκολα ή κουνουπίδια. Παρόλο που μπορείτε να καλλιεργήσετε μόνο ένα από αυτά τα λαχανικά για σποροφύλαξη ανά έτος, μπορείτε φυσικά να καλλιεργήσετε και όλα τα άλλα για κατανάλωση με μόνο περιορισμό να μην ανθίζουν την ίδια στιγμή με τα φυτά σποροκαλλιέργειας.

Για να καλλιεργήσετε λαχανώδη της Απω Ανατολής για σπόρους, χρειάζετε να ξεχειμωνιάσετε τα φυτά. Από τη φύση τους είναι διετή και παράγουν άνθη και σπόρους τη δεύτερη χρονιά. Αν και η σοδειά της άνοιξης μπορεί να δώσει σπόρους με τη ζέστη του καλοκαιριού, αυτοί οι σπόροι δεν θα είναι ιδανικοί για φύλαξη γιατί μπορεί να οδηγήσουν σε φυτά που θα ξεπετιούνται πρόωρα τις επόμενες χρονιές. Η καλύτερη λύση είναι να μαζέψετε τη σοδειά για σποροφύλαξη μετά το μέσο του καλοκαιριού από το τούνελ πολυαιθυλενίου, όπου τα ημι-ώριμα φυτά θα ξεχειμωνιάσουν ευχαρίστως (ισχύει για όλα τα σημεία εκτός από τα ψυχρότερα της Βρετανίας). Εάν είναι απαραίτητο μπορείτε να παρέχετε παραπάνω προστασία από το κρύο του χειμώνα τοποθετώντας ύφασμα γεωργικού φλις πάνω στα φυτά μέσα στο τούνελ. Διαλέξτε τουλάχιστον 6 από τα δυνατότερα και αντιπροσωπευτικότερα δείγματα της ποικιλίας για σποροφύλαξη και καταναλώστε τα υπόλοιπα κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Την άνοιξη τα φυτά θα ανθίσουν και θα σχηματίσουν λοβούς. Σιγουρευτείτε ότι υπάρχει πρόσβαση από έντομα στο θερμοκήπιο-τούνελ ώστε να επικονιαστούν τα άνθη.

Οι λοβοί αρχικά είναι πράσινοι αλλά σταδιακά όπως στεγνώνουν αποκτούν ένα απαλά ηλιοκαμένο χρώμα. Μόλις οι περισσότεροι λοβοί στεγνώσουν και γίνουν εύθρυπτοι, κόψτε όλο το μίσχο από το φυτό και τοποθετείστε τον σε πανί σε σημείο σκιερό και με καλό εξαερισμό ώστε να ολοκληρωθεί η ξήρανση. Μετά τρίψτε και συνθλίψτε τους λοβούς με τα χέρια ώστε αποκαλυφθούν οι σπόροι και διαχωρίστε τους από τους φλοιούς τους με μια χοντρή σίτα.

Μαρούλι
Τα άνθη του μαρουλιού αυτεπικονιάζονται και πολύ σπάνια διασταυρώνονται. Εάν σχεδιάζετε να πάρετε σπόρους από περισσότερες από μια ποικιλίες, διαχωρίστε τις ποικιλίες με απόσταση περίπου 4 μέτρων μεταξύ τους ή φυτέψτε ανάμεσα στις σειρές μαρουλιών ένα ψηλό φυτό.

Διαλέξτε δύο-τρία καλά μαρούλια από τη σειρά και σημάνετε τα για σποροφύλαξη. Είναι πολύ σημαντικό να μην φυλάξετε σπόρους από φυτό που ξεπετιέται πρόωρα, επειδή θέλετε να διαλέξετε μαρούλια ανθεκτικά. Οταν πρωτοβγούν τα μαρούλια μπορεί να χρειαστεί υποβοήθηση προκειμένου να αναδυθεί ο μίσχος του άνθους τους. Το άνοιγμα της κορφάδας με ένα μαχαίρι λειτουργεί καλά.

Μόλις τα μαρούλια ανθίσουν, οι σπόροι θα ωριμάσουν σταδιακά, ξεκινώντας σε περίπου 15 μέρες. Να μαζεύετε τους σπόρους καθημερινά ώστε να έχετε τη μέγιστη σοδειά, κουνώντας τα φυτά μέσα σε ένα σάκο. Εναλλακτικά, περιμένετε μέχρι να ωριμάσει ένας ικανός αριθμός σπόρων και κόψτε ολόκληρο το φυτό. Βάλτε το με την κορυφή πρώτα μέσα σε ένα σάκο, κουνώντας και τρίβοντας για να βγάλετε τους σπόρους. Αν αφήσετε ολόκληρο το κομμένο φυτό αναποδογυρισμένο σε κάδο σε στεγνό σημείο, οι ελαφρά άγουροι σπόροι θα συνεχίσουν να ωριμάζουν για τις επόμενες λίγες μέρες.

Το περιεχόμενο του κάδου θα είναι κυρίως άσπρα «φτερά» και φλοιός. Για να ξεχωρίσετε τους σπόρους, κοσκινίστε τα απαλά. Μερικοί σπόροι θα πέσουν από το κόσκινο και οι υπόλοιποι θα συγκεντρωθούν στον πάτο του κόσκινου. Τα φτερά και οι φλοιοί θα μείνουν στην επιφάνεια και θα τους αφαιρέσετε. Δεν υπάρχει λόγος να καθαρίσετε τελείως τους σπόρους. Ο λίγος φλοιός που θα αποθηκευτεί και θα φυτευτεί μαζί με τους σπόρους δε θα βλάψει.

Εάν ο σπόρος μοιάζει νωπός, στεγνώστε τον περισσότερο σε ένα πιάτο πριν τη σήμανση και αποθήκευση. Οι σπόροι του μαρουλιού διατηρούνται περίπου 3 χρόνια αν κρατηθούν στεγνοί σε δροσερό σημείο.

Κολοκύθες και κολοκυθάκια
Πρέπει να γνωρίζετε ότι οι κολοκύθες και όλα τα είδη κολοκυθιών διασταυρώνονται μεταξύ τους πολύ εύκολα. Ο καλύτερος και συνήθως ο μοναδικός τρόπος αποθήκευσης αγνού σπόρου σε οικιακό επίπεδο είναι η επικονίαση με το χέρι ενός ή περισσότερων καρπών. Είναι πολύ εύκολο να γίνει και σας σώζει από την απογοήτευση που προκαλούν οι διασταυρώσεις. Η επεξήγηση αφορά στις κολοκύθες αλλά εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο και σε όλα τα είδη κολοκυθιών.

Τα φυτά της κολοκύθας έχουν δύο ειδών άνθη, τα αρσενικά και τα θηλυκά. Τα θηλυκά άνθη είναι αυτά τα οποία γίνονται κολοκύθες. Αναγνωρίζονται από τον μικρό ανώριμο καρπό ο οποίος είναι εμφανής κάτω από το άνθος. Τα αρσενικά άνθη έχουν μόνο ένα ίσιο κοτσάνι. Χρειάζεται να μεταφέρετε γύρη από ένα αρσενικό σε ένα θηλυκό άνθος προσέχοντας να μην μεταφερθεί γύρη από διαφορετική ποικιλία.

Ενα βράδυ, όταν τα φυτά έχουν μόλις ξεκινήσει την ανθοφορία, βρείτε μερικά αρσενικά και θηλυκά άνθη τα οποία πρόκειται να ανοίξουν την επομένη. Τα μπουμπούκια που πρόκειται να ανοίξουν είναι πιο χοντρά από τα υπόλοιπα και έχουν γίνει κίτρινα (από πράσινα).

Θέλετε να εμποδίσετε το άνοιγμα των λουλουδιών ώστε να μην μπορούν να εισέλθουν τα έντομα. Ο ευκολότερος τρόπος να γίνει αυτό είναι τοποθετώντας προσεκτικά στις άκρες των πετάλων λίγη κολλητική ταινία από λάστιχο (ή λευκοπλάστ), ώστε να τα κρατήσετε κλειστά.

Το επόμενο πρωινό, επιστρέψτε στα φυτά. Διαλέξτε ένα αρσενικό άνθος, βγάλτε την ταινία από τα πέταλα και κόψτε τα. Με απαλές κινήσεις αφαιρέστε και την ταινία από ένα θηλυκό άνθος. Χρησιμοποιώντας το αρσενικό σαν βούρτσα, τρίψτε τη γύρη του σε κάθε σημείο του στίγματος του θηλυκού, ακριβώς στο κέντρο του άνθους.

Επειτα, ξανακλείστε προσεκτικά με την ταινία τα πέταλα του θηλυκού ώστε να μη μπορέσουν να εισέλθουν σε αυτό έντομα που μεταφέρουν «ξένη» γύρη. Δέστε χαλαρά μάλλινη κλωστή γύρω από το μίσχο του άνθους ώστε την ώρα της συγκομιδής να αναγνωρίσετε εύκολα τα άνθη κολοκύθας που επικονιάσατε με το χέρι.

Αφήστε τώρα τις κολοκύθες να αναπτυχθούν και να ωριμάσουν. Μετά τη συγκομιδή κρατήστε τις σε ξηρό και δροσερό σημείο για ένα μήνα περίπου ώστε να ωριμάσουν κι άλλο σε εσωτερικό χώρο.

Τότε θα κόψετε την κολοκύθα στη μέση και θα αφαιρέσετε με μια κουτάλα τους σπόρους. Κρατήστε τον υπόλοιπο καρπό για κατανάλωση όπως συνήθως. Πλύνετε τους σπόρους σε ένα τρυπητό, τρίβοντας τους με τα χέρια ώστε να απομακρύνετε τις ίνες και μετά στραγγίξτε όσο περισσότερο νερό μπορείτε.

Απλώστε τους σπόρους επάνω σε ένα πιάτο, σε εξωτερικό χώρο, όπως για παράδειγμα ένα ηλιόλουστο περβάζι. Χρειάζεται να στεγνώσουν το συντομότερο δυνατό, χωρίς όμως να ζεσταθούν πολύ. Για να ελέγξετε αν οι σπόροι έχουν στεγνώσει επαρκώς, δοκιμάστε να διπλώσετε έναν στη μέση. Αν είναι στεγνός θα σπάσει αντί να λυγίσει.

Πεπόνια και αγγούρια
Ολες οι ποικιλίες πεπονιού διασταυρώνονται μεταξύ τους. Το ιδεώδες θα ήταν να κρατάτε απόσταση 400 μέτρων μεταξύ διαφορετικών ποικιλιών. Αν τα πεπόνια σας βρίσκονται σε θερμοκήπιο ή τούνελ, μπορεί να τα καταφέρετε και με μικρότερη απόσταση – ειδικά εάν παρεμβάλλονται φράχτες, σπίτια ή άλλα ψηλά εμπόδια μεταξύ της δικής σας και της γειτονικής καλλιέργειας. Τα αγγούρια δε διασταυρώνονται με τα πεπόνια, αλλά θα διασταυρωθούν με όλα τα αγγούρια ή αγγουράκια που υπάρχουν κοντά. Και πάλι θα χρειαστείτε περίπου 400 μέτρα απομόνωσης ώστε να σιγουρευτείτε ότι δε θα υπάρξει διασταύρωση.

Είναι δυνατό, αν και μάλλον χρονοβόρο, να επικονιάσετε με το χέρι τα άνθη πεπονιών και αγγουριών. Θα πρέπει να καλλιεργείσετε τα φυτά κάτω από τούνελ από φλις ώστε να απομονώσετε τα έντομα και μετά να επικονιάσετε τα άνθη αυτών των φυτών με ένα πινέλο. Σιγουρευτείτε ότι ανταλλάσετε γύρη από διαφορετικά φυτά ώστε να διατηρήσετε την διαφοροποίηση της ποικιλίας σας.

Για να μαζέψετε το σπόρο του πεπονιού, επιλέξτε πεπόνια ώριμα και έτοιμα για κατανάλωση και κρατήστε τα σε εσωτερικό χώρο για μια-δύο μέρες ακόμα, ώστε να ωριμάσουν τελείως οι σπόροι. Μετά ανοίξτε τον καρπό, αφαιρέστε τους σπόρους με ένα κουτάλι και πλύνετε τους σε ένα κόσκινο με τρεχούμενο νερό. Απλώστε τους σε πορσελάνινο πιάτο για να στεγνώσουν καλά.

Τα αγγούρια χρειάζεται να ωριμάσουν πέρα από το στάδιο που είναι φαγώσιμα. Θα παχύνουν περισσότερο και οι πράσινες ποικιλίες θα πάρουν χρώμα βαθύ κιτρινοκαφέ, ενώ οι λευκές ποικιλίες θα γίνουν ελαφρώς κίτρινες. Κρατήστε τα για περίπου μια εβδομάδα ακόμη για να ωριμάσουν εντελώς οι σπόροι. Μετά ανοίγετε, αφαιρείτε τους σπόρους και τον πολτό που τους περιβάλλει με ένα κουτάλι, χύνετε αυτό το περιεχόμενο σε ένα βάζο, προσθέτετε νερό και ανακατεύετε καλά. Αφήστε το βάζο σε ηλιόλουστο περβάζι για 2-3 μέρες ώστε να ζυμωθούν οι σπόροι. Την τρίτη μέρα γεμίστε το βάζο με νερό και ανακατέψτε καλά. Οι καλοί σπόροι θα βυθιστούν στον πάτο του βάζου, αφήνοντας τον πολτό, τα υπολείματα και τους άδειους σπόρους να επιπλέουν στην επιφάνεια. Με προσεκτικές κινήσεις χύνετε το νερό και τα υπολείματα και ξαναγεμίζετε το βάζο με νερό. Επαναλαμβάνετε τη διαδικασία. Μετά από δυο ξεπλύματα, θα έχετε μόνο καλούς σπόρους στον πάτο του βάζου και καθαρό νερό. Στραγγίξτε το νερό και απλώστε τους σπόρους σε πιάτο για να στεγνώσουν καλά.

Οι σπόροι πεπονιών και αγγουριών διατηρούνται για αρκετά χρόνια αν έχουν στεγνώσει καλά και βρίσκονται αποθηκευμένοι σε δροσερό σημείο.

Πηγή: permaculturegreece.gr